Khi Cảm Xúc Quá Lớn Nhưng Trẻ Chưa Thể Gọi Tên: Đồng Hành Cùng Trẻ Trong Hành Trình Điều Hòa Cảm Xúc

Tác giả:

Hiểu Về Những Cơn Ăn Vạ Ở Trẻ Nhỏ

Nếu con bạn từng khóc, la hét, hoặc hoàn toàn suy sụp trong một cơn bùng nổ cảm xúc mà không thể giải thích vì sao, thì bạn không hề đơn độc — và con cũng vậy.

Điều quan trọng là cha mẹ (và tất cả người lớn) cần hiểu rằng những cơn ăn vạ không phải là hành vi hư. Chúng đơn thuần là cách trẻ giao tiếp khi đang bị những cảm xúc quá sức lấn át.

Đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 8 tuổi, khả năng điều hoà cảm xúc vẫn đang trong quá trình phát triển. Trẻ thường cảm nhận rất sâu sắc trước khi có thể diễn đạt rõ ràng bằng lời.

Vì Sao Trẻ Có Những Cơn Ăn Vạ (Cơ Sở Khoa Học Đằng Sau Điều Này)

Từ góc độ phát triển, trẻ nhỏ:

Trải qua những cảm xúc rất mãnh liệt
Có vốn từ hạn chế để mô tả những cảm xúc đó
Chưa có vùng vỏ não trước trán phát triển hoàn chỉnh (đây là phần não chịu trách nhiệm cho khả năng điều chỉnh và suy luận)

Điều này có nghĩa là khi cảm xúc trở nên quá sức, cơ thể sẽ là nơi phản ứng đầu tiên, và điều đó thường biểu hiện qua việc khóc, la hét, hoặc bộc phát hành vi bằng cơ thể.

Theo các nghiên cứu về sự phát triển của trẻ, điều hoà cảm xúc là một kỹ năng được học thông qua các mối quan hệ và sự điều chỉnh cảm xúc cùng người khác, chứ không phải điều mà trẻ nhỏ có thể tự làm một mình khi còn quá nhỏ.

Một Cách Tiếp Cận Tôn Trọng Trong Nuôi Dạy Trẻ

Khi người lớn giữ được sự vững vàng, trẻ sẽ cảm thấy đủ an toàn để đi qua cảm xúc của mình. Quá trình này được gọi là sự điều chỉnh cảm xúc cùng người khác, tức là khi một người lớn bình tĩnh giúp trẻ quay trở lại trạng thái cân bằng cảm xúc.

Một tác giả và người ủng hộ cách nuôi dạy trẻ tôn trọng nhấn mạnh rằng: “Trẻ không làm khó chúng ta; trẻ đang trải qua một khoảng thời gian khó khăn.” Bà cho rằng những cơn bùng nổ cảm xúc là một cách giải toả căng thẳng lành mạnh và hướng dẫn cha mẹ rằng vai trò của họ là giữ bình tĩnh, hiện diện và nâng đỡ trẻ.

Vì Sao Trẻ Không Phải Lúc Nào Cũng Có Thể “Dùng Lời Nói”?

Cha mẹ, và cả giáo viên, thường khuyến khích trẻ “hãy dùng lời nói của con”, nhưng trong lúc đang bùng nổ cảm xúc, điều đó đơn giản là không thể.

Khi trẻ bị choáng ngợp:

Phần não cảm xúc sẽ chiếm ưu thế
Tư duy logic và khả năng ngôn ngữ tạm thời ngừng hoạt động
Cơ thể bước vào trạng thái phản ứng với căng thẳng: chiến đấu, bỏ chạy, hoặc đông cứng

Đó là lý do vì sao trẻ có thể:

Đánh thay vì giải thích
Khóc thay vì giao tiếp
Chạy đi thay vì phản hồi

Điều rất quan trọng là phải hiểu điều này để cách phản ứng của chúng ta chuyển từ bực bội sang thấu cảm.

Hành Vi Là Một Hình Thức Giao Tiếp

Khi chúng ta không chỉ hiểu mà còn thực sự tin rằng hành vi là một hình thức giao tiếp, chúng ta có thể cố gắng nhìn sâu hơn vào nguyên nhân bên dưới và cách điều đó đang gây ra căng thẳng, vốn có thể trở nên khá nặng nề đối với trẻ nhỏ.

Trẻ có thể trải qua căng thẳng do:

Những sự chuyển tiếp (ví dụ: rời trường hoặc rời sân chơi)
Quá tải giác quan (tiếng ồn, đám đông, nhiều kích thích)
Mệt mỏi hoặc đói
Cảm thấy không được thấu hiểu hoặc thiếu kết nối

Những tác nhân gây căng thẳng này có thể kích hoạt hệ thần kinh trung ương, dẫn đến những cơn bùng nổ cảm xúc.

Vai Trò Của Kích Thích Giác Quan Trong Khả Năng Điều Hoà Cảm Xúc

Một trong những cách hiệu quả nhất để hỗ trợ trẻ vượt qua những cảm xúc lớn là thông qua điều hoà giác quan.

Khi hiểu rằng cơ thể là nơi phản ứng đầu tiên, thì cũng cần hiểu rằng cơ thể phải được làm dịu trước khi não bộ có thể suy nghĩ trở lại.

Các hoạt động tác động lên cơ thể hoặc tích hợp giác quan theo hướng tiếp cận nhạy cảm với sang chấn là một chiến lược mang lại những giải pháp đơn giản và dễ áp dụng để “nuôi dưỡng” hệ thần kinh của trẻ và giúp trẻ đạt được trạng thái bình tĩnh hoặc tỉnh táo phù hợp.

Những trải nghiệm giác quan giúp điều hoà hệ thần kinh bằng cách:

Giảm các hormone gây căng thẳng
Tạo ra những cách giải phóng năng lượng cảm xúc thông qua cơ thể
Giúp não bộ sắp xếp lại và thiết lập lại trạng thái cân bằng

Những Chiến Lược Thực Tế Cho Cha Mẹ: Nên Làm Gì Khi Trẻ Có Cơn Ăn Vạ

1. Giữ Bình Tĩnh Và Hiện Diện

Sự hiện diện bình tĩnh của bạn là công cụ mạnh mẽ nhất.

Bạn có thể thử nói:

“Mẹ/Ba ở đây với con.”
“Con đang an toàn.”

Hãy tránh phản ứng với sự gấp gáp hoặc bực bội, vì điều đó có thể khiến tình huống trở nên căng thẳng hơn.

2. Công Nhận Cảm Xúc (Trong Khi Vẫn Giữ Giới Hạn)

Bạn có thể công nhận cảm xúc của trẻ mà không cho phép những hành vi không an toàn:

“Con đang rất tức giận. Mẹ/Ba sẽ không để con đánh người.”
“Con không muốn rời đi. Điều đó thật khó với con.”

3. Giảm Bớt Lời Nói Trong Lúc Trẻ Đang Bùng Nổ Cảm Xúc

Khi trẻ đang bị choáng ngợp:

Hãy dùng ít lời hơn
Nói chậm và nhẹ nhàng hơn
Tập trung vào sự kết nối, không phải giải thích

4. Hỗ Trợ Điều Hoà Thông Qua Kích Thích Giác Quan

Sau (hoặc trong) giai đoạn cao điểm của cơn bùng nổ cảm xúc, hãy thử cho trẻ những trải nghiệm sau:

Vận động

Nhảy
Chạy
Leo trèo
Đẩy hoặc kéo đồ vật

Áp lực sâu

Một cái ôm chắc chắn (nếu trẻ sẵn sàng đón nhận)
Quấn chăn quanh người
Mang hoặc xách vật nặng

Nhịp điệu đều đặn

Đung đưa hoặc lắc lư nhẹ
Hít thở cùng nhau

Chơi bằng xúc giác

Nước
Cát
Đất nặn

Những hình thức kích thích này giúp khôi phục lại sự cân bằng trong hệ thần kinh trung ương.

5. Xây Dựng Ngôn Ngữ Cảm Xúc Ngoài Thời Điểm Căng Thẳng

Khi con bạn đang bình tĩnh:

Gọi tên cảm xúc: “Điều đó khiến con cảm thấy rất thất vọng.”
Đọc sách về cảm xúc
Làm mẫu cách thể hiện cảm xúc của chính bạn

Theo thời gian, trẻ sẽ phát triển khả năng diễn đạt bằng lời thay vì phản ứng bằng hành vi.

Những Điều Nên Tránh

Để hỗ trợ sự phát triển cảm xúc lành mạnh, hãy cố gắng tránh:

Trừng phạt việc trẻ thể hiện cảm xúc
Ép trẻ phải “bình tĩnh lại” ngay lập tức
Giải thích quá nhiều trong lúc trẻ đang căng thẳng
Xem hành vi của trẻ là điều mang tính cá nhân

Những phản ứng này có thể làm tăng căng thẳng và kéo dài quá trình điều hoà cảm xúc.

Lợi Ích Lâu Dài

Bằng cách phản hồi với sự thấu cảm và nhất quán, bạn đang giúp con mình:

Phát triển trí tuệ cảm xúc
Xây dựng khả năng phục hồi
Cảm thấy an toàn khi thể hiện cảm xúc
Củng cố mối quan hệ gắn bó với bạn

Điều này không phải là để chấm dứt cơn ăn vạ thật nhanh, mà là để dạy cho trẻ những kỹ năng cảm xúc suốt đời, vốn rất cần thiết cho sự sẵn sàng đi học.

Trẻ cần có nền tảng cảm xúc vững vàng thì mới có thể học tập tốt.

Khi một đứa trẻ chưa thể tìm ra lời để nói, hành vi của trẻ sẽ lên tiếng thay cho điều đó.

Tại E-Maison International Pre-School, chúng tôi tin rằng mỗi cơn bùng nổ cảm xúc đều là một cơ hội:

Để kết nối
Để thấu hiểu
Để hỗ trợ

Và cuối cùng, là để giúp trẻ lớn lên thành những cá nhân vững vàng về cảm xúc, tự tin và an toàn trong chính mình

Tài liệu tham khảo:

Lansbury, J. (2014). Elevating child care: A guide to respectful parenting. Janet Lansbury.

Center on the Developing Child at Harvard University. (2020). Serve and return interaction shapes brain circuitry. https://developingchild.harvard.edu

Perry, B. D., & Szalavitz, M. (2006). The boy who was raised as a dog: And other stories from a child psychiatrist’s notebook. Basic Books.

Shonkoff, J. P., & Phillips, D. A. (Eds.). (2000). From neurons to neighborhoods: The science of early childhood development. National Academy Press.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The whole-brain child: 12 revolutionary strategies to nurture your child’s developing mind. Delacorte Press